Political Research In Islamic World

fa بازخوانی موضوع خدمت و خیانت حاج‌ابراهیم‌خان‌کلانتر در منازعه‌ی لطفعلی‌خان و آقامحمدخان‌قاجار Rereading the subject of the service and betrayal of Haj Ibrahim Khan, the sheriff, in the conflict between Lotf Ali Khan and Agha Mohammad Khan Qajar تخصصي Special پژوهشي Research  این پژوهش به واکاوی تناقض تاریخی شخصیت حاج ابراهیم خان کلانتر، معمار گذار به دولت قاجار، و نقد روایت‌های ایدئولوژیک القا شده توسط مورخان دوره‌های قاجار و پهلوی می‌پردازد. با به‌کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع دست‌اول تاریخی، مسئله محوری تحقیق بر این مبنا تعریف شد: آیا کنشگری کلانتر در سقوط زندیه، معلول خیانت فردی بود یا پاسخی مبتنی بر ضرورت‌های راهبردی آن عصر؟ یافته‌های پژوهش نشان داد که سرنگونی زندیه نه بر پایه خیانت، بلکه نتیجه محاسبات واقع‌گرایانه جهت تمرکز قدرت در برابر تهدیدات استعماری روسیه و انگلستان و ناتوانی ساختاری زندیه در حفظ تمامیت ارضی بود. روایت‌های سلطنت‌محور، با برساختن برچسب «جفاپیشه»، عاملیت سیاسی کلانتر را به تقلیل‌گرایی اخلاقی فروکاسته‌اند؛ در حالی که اسناد ثانویه نظیر گزارش‌های دیپلماتیک اروپایی، نقش وی را در پیشگیری از تجزیه ایران آشکار می‌سازند. علاوه بر این، شکاف دانشی در منابع سنتی، ناشی از سوگیری مورخان درباری در نادیده‌انگاشتن سازوکارهای پیچیده گذار قدرت مانند همکاری با نخبگان محلی و دیوان‌سالاری و همچنین تأثیر فضای رقابت و دسیسه دربار بوده است. در نهایت، این پژوهش با فراتر رفتن از پارادایم دوگانه‌انگارانه خدمت/خیانت، الگوی کنشگری کلانتر را در چارچوب نظریه بقای حکومت‌ها تحلیل نموده و بر این گزاره تأکید می‌کند که نقد ایدئولوژی‌زدایی از روایت‌های تاریخی، شرط لازم برای گشایش فهمی پویا از واقعیت‌های چندلایه تاریخ معاصر ایران است. این یافته‌ها، ضرورت بازتعریف جایگاه وزرا در تاریخ‌نگاری سیاسی ایران را بر پایه عاملیت دیالکتیکی کنشگران، به جای اتکا به روایات تک‌سویه، نمایان می‌سازد. روش‌شناسی تحقیق بر گردآوری داده‌ها با روش اسنادی-کتابخانه‌ای و پردازش آن‌ها با رویکرد توصیفی-تحلیلی استوار است.   This research undertakes an analysis of the historical paradox surrounding the character of Haj Ebrahim Khan Kalantar, the architect of the transition to the Qajar state, alongside a critique of the ideological narratives imposed by Qajar and Pahlavi historians. Employing a descriptive-analytical methodology and drawing upon primary historical sources, the central research question was defined as: Was Kalantar’s agency in the collapse of the Zand dynasty a result of individual treason or a response based on the strategic necessities of the era? The findings indicate that the overthrow of the Zand dynasty was not based on treachery but was the consequence of realistic calculations aimed at centralizing power against colonial threats namely from Russia and Britain and the Zand dynasty’s structural inability to maintain territorial integrity. Monarchy-centric narratives, by constructing the label of “jafa-pisheh” (the treacherous/unjust one), reduced Kalantar’s political agency to moral reductionism. Conversely, secondary documents, such as European diplomatic reports, unveil his role in preventing the fragmentation of Iran. Furthermore, a significant knowledge gap in traditional sources stems from the bias of court historians who overlooked the complex mechanisms of power transition—such as collaboration with local elites and the bureaucracy—as well as the influence of a courtly atmosphere rife with rivalry and intrigue. Ultimately, this study moves beyond the dichotomous paradigm of service/treason to analyze Kalantar’s agency within the framework of the theory of state survival. It emphasizes the proposition that de-ideologizing historical narratives is a prerequisite for unlocking a dynamic understanding of the multi-layered realities of contemporary Iranian history. These findings highlight the necessity of redefining the position of ministers in Iranian political historiography by relying on the dialectical agency of actors, rather than depending on one-sided narratives. The research methodology is predicated on data collection via documentary-library methods, followed by processing using a descriptive-analytical approach.   حاج ابراهیم‌خان کلانتر, منازعه, خدمت و خیانت, لطفعلی‌خان زند Haj Ebrahim Khan Kalantar, Conflict, Service and Treason, Lotf Ali Khan Zand 1 24 http://priw.ir/browse.php?a_code=A-10-2545-1&slc_lang=fa&sid=1 rahman hasanvand رحمن حسنوند r.hasanvand16@gmail.com 4189880744 10031947532846008913 No Ph.D. Student, Department of History of Islamic Iran, Payame Noor University, Tehran, Iran دانشجوی دکتری گروه تاریخ ایران اسلامی ،دانشگاه پیام نور،تهران،ایران mohammadreza hatami محمدرضا حاتمی m.hatami@pnu.ac.ir 4431499334 10031947532846008914 Yes Professor, Department of Political Science, Payame Noor University, Tehran, Iran (Responsible author) استاد، گروه علوم سیاسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران (نویسنده مسئول ) Alireza alisofi علیرضا علی صوفی ar.sofi@pnu.ac.ir 3671673168 10031947532846008915 No Associate Professor, Department of History of Islamic Iran, Payame Noor University, Tehran, Iran دانشیار،گروه تاریخ ایران اسلامی ،دانشگاه پیام نور،تهران،ایران yazdan farrokhi یزدان فرخی y_farrokhi@pnu.ac.ir 4011433152 10031947532846008916 No Associate Professor, Department of History of Islamic Iran, Payame Noor University, Tehran, Iran دانشیار، گروه تاریخ ایران اسلامی ،دانشگاه پیام نور،تهران،ایران