فصلنامه علمی-پژوهشی پژوهشهای سیاسی جهان اسلام

حقوق بشر در جهان امروز به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها تبدیل شده و جوامع اسلامی نیز با چالش سازگاری میان این ارزش‌ها و آموزه‌های دینی مواجه‌اند. فتح‌الله گولن، رهبر جنبش خدمت در ترکیه، با رویکردی میانه‌رو و اعتدالی کوشیده است راهی برای تلفیق ارزش‌های اسلامی با مبانی حقوق بشر بیابد. پرسش اصلی مقاله حاضر این است که حقوق بشر در منظومه فکری گولن چه جایگاهی دارد و با چه چالش‌هایی روبه‌رو است؟ فرض ما بر آن است که گولن حقوق بشر را بنیادی دانسته و آن را پیوندی میان اسلام، دموکراسی و جامعه مدنی معرفی می‌کند، اما این رویکرد در عمل با مشکلاتی چون اتهام غرب‌گرایی، تعارض با قرائت‌های سنتی از شریعت و فشارهای سیاسی روبه‌رو شده است. مطالعه حاضر با رویکرد کیفی و در چارچوب تحلیل تفسیری ـ انتقادی و شیوه تحلیل داده‌ها، بر اساس تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که وی با اتکا بر آموزه‌های اسلامی، عرفان و اندیشه‌های مدرن، قرائتی بومی از حقوق بشر ارائه می‌دهد که همسو با ارزش‌های جهانی است و در عین حال بر مبانی دینی تکیه دارد. او دموکراسی را بستر تحقق کرامت انسانی دانسته و آموزش، جامعه مدنی و گفت‌وگوی بین‌الادیانی را ابزارهای اصلی توسعه حقوق بشر معرفی می‌کند. با وجود این، دیدگاه‌های او با چالش‌های عملی جدی مانند اتهام وابستگی به ارزش‌های لیبرال، فقدان چارچوب اجرایی روشن در سطح حکومتی و سرکوب جنبش خدمت پس از کودتای ۲۰۱۶ ترکیه مواجه است. نتیجه نهایی نشان می‌دهد که علی‌رغم این محدودیت‌ها، اندیشه گولن می‌تواند الگویی برای پیوند اسلام، دموکراسی و حقوق بشر در جوامع اسلامی فراهم آورد.